مانیتورینگ بیهوشی فقط نگاه‌کردن به ضربان قلب یا عدد اکسیژن خون نیست. در یک پایش مناسب، وضعیت قلب و گردش خون، اکسیژن‌رسانی، تنفس، دمای بدن و عمق بیهوشی به‌طور پیوسته بررسی می‌شوند و اعداد دستگاه‌ها در کنار ارزیابی مستقیم بیمار معنا پیدا می‌کنند.
در این مقاله می‌خوانید
مانیتورینگ بیهوشی دقیقاً یعنی چه؟
وقتی یک سگ یا گربه بیهوش می‌شود، توانایی بدن برای حفظ بعضی از عملکردهای طبیعی می‌تواند تحت تأثیر داروهای بیهوشی، بیماری زمینه‌ای، نوع جراحی، خون‌ریزی، وضعیت تنفسی، دمای بدن و عوامل متعدد دیگر قرار بگیرد.
به همین دلیل، هدف مانیتورینگ این نیست که صرفاً چند عدد روی یک نمایشگر دیده شود. هدف اصلی این است که تغییرات مهم در وضعیت بیمار هرچه زودتر تشخیص داده شوند تا تیم درمان بتواند علت را بررسی و در صورت نیاز مداخله کند.
راهنمای ۲۰۲۵ کالج آمریکایی بیهوشی و بی‌دردی دامپزشکی (ACVAA) برای سگ و گربه بر پایش چند بخش اصلی تأکید می‌کند:
- عمق بیهوشی
- گردش خون
- اکسیژن‌رسانی
- تهویه یا دفع دی‌اکسیدکربن
- دمای بدن
- ارزیابی مستقیم بیمار توسط فرد مسئول بیهوشی
این راهنما وجود فرد آموزش‌دیده و مشخصی که مسئول پایش بیمار باشد را نیز یکی از اجزای اصلی مراقبت بیهوشی می‌داند.
بنابراین حتی یک مانیتور چندپارامتری پیشرفته نیز به‌تنهایی جایگزین فردی که بیمار را مشاهده، لمس و ارزیابی می‌کند نیست.
مانیتور چندپارامتری چه چیزهایی را بررسی می‌کند؟
در بسیاری از اتاق‌های عمل، چند ابزار در یک دستگاه موسوم به Multiparameter Monitor ترکیب شده‌اند.
این دستگاه ممکن است هم‌زمان ECG، ضربان قلب، فشار خون، اشباع اکسیژن، میزان دی‌اکسیدکربن بازدمی، تعداد تنفس و دمای بدن را نمایش دهد.
اما هر کدام از این پارامترها سؤال متفاوتی را پاسخ می‌دهند.
| ابزار یا پارامتر | سؤال اصلی که پاسخ می‌دهد |
|---|---|
| ECG | ریتم الکتریکی قلب چگونه است؟ |
| فشار خون | فشار ایجادشده در سیستم گردش خون چقدر است؟ |
| Pulse oximetry / SpO₂ | چه درصدی از هموگلوبین خون شریانی با اکسیژن اشباع شده است؟ |
| Capnography / ETCO₂ | بیمار چگونه تهویه می‌کند و CO₂ را دفع می‌کند؟ |
| دماسنج | دمای بدن در چه وضعیتی است؟ |
| ارزیابی عمق بیهوشی | آیا سطح بیهوشی متناسب با مرحله جراحی است؟ |
هیچ‌کدام از این اعداد به‌تنهایی تصویر کاملی از وضعیت بیمار ایجاد نمی‌کنند.
ECG؛ بررسی فعالیت الکتریکی و ریتم قلب
الکتروکاردیوگرام یا ECG فعالیت الکتریکی قلب را ثبت می‌کند.
به کمک آن می‌توان مواردی مانند:
- تعداد ضربان قلب
- منظم یا نامنظم بودن ریتم
- برخی آریتمی‌ها
- کندی یا افزایش غیرطبیعی ضربان
را شناسایی کرد.
راهنمای ACVAA پایش مداوم ECG را در بیماران بیهوش‌شده توصیه می‌کند.
اما یک سوءبرداشت مهم وجود دارد:
وجود یک ECG طبیعی الزاماً به این معنی نیست که گردش خون بیمار کاملاً مناسب است.
ECG فعالیت الکتریکی قلب را نشان می‌دهد، اما به‌تنهایی نمی‌گوید قلب چه مقدار خون پمپ می‌کند یا فشار خون و خون‌رسانی بافت‌ها کافی است یا خیر.
به همین دلیل ECG باید در کنار فشار خون، کیفیت نبض، رنگ مخاط و سایر اطلاعات بیمار تفسیر شود.
فشار خون؛ یکی از شاخص‌های مهم وضعیت گردش خون
بیهوشی می‌تواند فشار خون را تحت تأثیر قرار دهد. کاهش فشار خون ممکن است با عمق بیهوشی، وضعیت حجم خون، عملکرد قلب، داروها یا عوامل دیگر مرتبط باشد.
در بسیاری از بیماران از فشارسنج غیرتهاجمی Oscillometric استفاده می‌شود. در برخی شرایط نیز اندازه‌گیری مستقیم فشار شریانی می‌تواند مطرح شود.
راهنمای ACVAA توصیه می‌کند فشار خون غیرتهاجمی در بیماران بیهوش اندازه‌گیری شود و معمولاً اندازه‌گیری‌ها حداقل هر پنج دقیقه تکرار شوند. این راهنما فشار متوسط شریانی یا MAP کمتر از حدود ۶۰ تا ۶۵ میلی‌متر جیوه را وضعیتی می‌داند که باید باعث ارزیابی بیمار و بررسی علت شود.
این عدد به معنی یک تشخیص مستقل نیست. اندازه کاف، محل قرارگیری آن، حرکت بیمار، دستگاه مورد استفاده و شرایط بالینی همگی می‌توانند بر اندازه‌گیری تأثیر داشته باشند.
بنابراین درمان یک «عدد پایین» بدون بررسی بیمار هدف مانیتورینگ نیست؛ هدف، تشخیص روند غیرطبیعی و یافتن علت آن است.
پالس اکسیمتر یا SpO₂؛ آیا خون به اندازه کافی اکسیژن حمل می‌کند؟
Pulse oximeter معمولاً با پروبی که روی زبان، گوش، انگشت یا بافت مناسب دیگری قرار می‌گیرد، درصد تقریبی اشباع هموگلوبین با اکسیژن را گزارش می‌کند.
این عدد با عنوان SpO₂ نمایش داده می‌شود.
راهنمای ACVAA استفاده از پالس‌اکسی‌متری را برای تمام بیماران سگ و گربه تحت بیهوشی و همچنین در آرام‌بخشی عمیق توصیه می‌کند. مقادیر کمتر از ۹۵ درصد باید از نظر وضعیت بیمار و احتمال خطای اندازه‌گیری بررسی شوند.
اما نکته بسیار مهم این است که:
SpO₂ تنفس را به‌طور کامل ارزیابی نمی‌کند.
ممکن است بیماری که اکسیژن مکمل دریافت می‌کند برای مدتی SpO₂ مناسبی داشته باشد، در حالی که تهویه او کافی نیست و دی‌اکسیدکربن در بدن در حال افزایش است.
برای پاسخ به این سؤال به ابزار دیگری نیاز داریم: کاپنوگرافی.
کاپنوگرافی؛ یکی از مهم‌ترین ابزارهای بررسی تهویه
Capnography مقدار دی‌اکسیدکربن موجود در دم و بازدم را اندازه‌گیری و آن را به شکل عدد و موج نمایش می‌دهد.
مهم‌ترین عدد آن معمولاً ETCO₂ یا End-Tidal CO₂ است؛ یعنی میزان دی‌اکسیدکربن در انتهای بازدم.
اما ارزش کاپنوگراف فقط در یک عدد نیست. شکل موج نیز اطلاعات مهمی ایجاد می‌کند.
کاپنوگرافی می‌تواند در بررسی مواردی مانند:
- کافی بودن تهویه
- کاهش یا توقف تنفس
- وضعیت لوله داخل تراشه
- جداشدن احتمالی مدار بیهوشی
- بازدم مجدد CO₂
- برخی مشکلات مدار تنفسی
- تغییرات خون‌رسانی ریوی
کمک‌کننده باشد. راهنمای ACVAA کاپنوگرافی دارای waveform را جزو پایش‌های توصیه‌شده حین بیهوشی می‌داند.
راهنمای AAHA نیز توضیح می‌دهد که ETCO₂ در بیمار بیهوش در سطح جراحی معمولاً حدود ۴۰ تا ۵۰ میلی‌متر جیوه است و ممکن است تا حدود ۵۵ نیز دیده شود؛ مقادیر بالاتر، به‌ویژه بیش از ۶۰، نیازمند ارزیابی علت و وضعیت تهویه هستند.
باز هم یک عدد به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست و شرایط بیمار باید هم‌زمان بررسی شود.
تفاوت پالس اکسیمتر و کاپنوگرافی چیست؟
این دو ابزار گاهی با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند.
به زبان ساده:
پالس اکسیمتر بیشتر درباره اکسیژن‌رسانی اطلاعات می‌دهد.
کاپنوگراف بیشتر درباره تهویه و دفع CO₂ اطلاعات می‌دهد.
برای مثال بیماری که اکسیژن مکمل دریافت می‌کند ممکن است هنوز SpO₂ مناسبی داشته باشد، اما به‌تدریج کمتر تنفس کند و CO₂ خونش افزایش پیدا کند.
در چنین شرایطی کاپنوگرافی ممکن است مشکل تهویه را زودتر آشکار کند.
به همین دلیل این دو دستگاه جایگزین یکدیگر نیستند.
پایش دمای بدن؛ عددی ساده اما مهم
کاهش دمای بدن یا Hypothermia در بیماران بیهوش‌شده، به‌خصوص حیوانات کوچک، بیماران کم‌وزن و جراحی‌های طولانی، مسئله‌ای مهم است.
بیهوشی، کاهش فعالیت عضلات، قرارگرفتن بدن در محیط اتاق عمل و باز بودن حفرات بدن در برخی جراحی‌ها می‌توانند اتلاف حرارت را افزایش دهند.
راهنمای ACVAA اندازه‌گیری دمای رکتال یا مری را در پایش بیماران بیهوش توصیه می‌کند. AAHA نیز تأکید می‌کند که مانیتورینگ و حمایت از دمای طبیعی بدن بخشی از مراقبت بیهوشی است.
دمای پایین می‌تواند بر متابولیسم داروها و کیفیت ریکاوری اثر بگذارد، بنابراین مسئله فقط «سرد بودن بیمار» نیست.
عمق بیهوشی را کدام دستگاه نشان می‌دهد؟
در بیشتر بیهوشی‌های متداول دامپزشکی، یک عدد واحد وجود ندارد که بتواند با اطمینان بگوید «عمق بیهوشی مناسب است».
فرد مسئول بیهوشی باید مجموعه‌ای از نشانه‌ها مانند:
- وضعیت چشم
- رفلکس پلکی
- تون عضلات و فک
- حرکت بیمار
- پاسخ به تحریک جراحی
- ضربان قلب و فشار خون
- الگوی تنفس
را کنار یکدیگر ارزیابی کند.
راهنمای ACVAA نیز ارزیابی مکرر چشم، تون عضلانی و رفلکس‌ها توسط فرد مسئول بیهوشی را جزو الزامات پایه پایش عمق بیهوشی قرار می‌دهد.
هدف، «بیهوشی هرچه عمیق‌تر» نیست.
هدف این است که عمق بیهوشی برای مرحله فعلی جراحی کافی باشد، بدون آنکه بیمار بیش از حد لازم تحت اثر داروهای بیهوشی قرار گیرد.
چرا حضور فرد مسئول بیهوشی از خود دستگاه مهم‌تر است؟
مانیتورها اطلاعات تولید می‌کنند؛ انسان باید معنی آن اطلاعات را تشخیص دهد.
برای مثال کاهش هم‌زمان فشار خون و ضربان قلب با افزایش ETCO₂ ممکن است معنایی متفاوت از کاهش ناگهانی ETCO₂ همراه با افت فشار داشته باشد.
همچنین یک عدد غیرعادی ممکن است ناشی از:
- تغییر واقعی وضعیت بیمار
- جابه‌جایی پروب
- کاف نامناسب
- حرکت
- قطع شدن مدار
- خطای دستگاه
باشد.
بنابراین سؤال مهم فقط این نیست که:
«آیا مانیتور وجود دارد؟»
بلکه باید پرسید:
چه کسی بیمار را پایش می‌کند و آیا قادر است تغییرات را به‌موقع تشخیص و تفسیر کند؟
ACVAA در راهنمای ۲۰۲۵ حضور فرد مسئول و آموزش‌دیده را یکی از حداقل توصیه‌های مانیتورینگ معرفی می‌کند.
ثبت اطلاعات حین بیهوشی چه اهمیتی دارد؟
مانیتورینگ تنها مشاهده لحظه‌ای نیست. روند تغییرات نیز اهمیت زیادی دارد.
بر اساس راهنمای ACVAA، ضربان قلب، فشار شریانی، SpO₂ و ETCO₂ معمولاً باید هر پنج دقیقه در پرونده بیهوشی ثبت شوند و سایر متغیرهای فیزیولوژیک نیز در فواصل منظم ثبت شوند. در بیمار ناپایدار ممکن است ثبت و ارزیابی متراکم‌تری لازم باشد.
ثبت روند کمک می‌کند مشخص شود یک پارامتر:
- ثابت است،
- به‌آرامی در حال تغییر است،
- یا ناگهان دچار اختلال شده است.
در بسیاری از موارد، روند تغییر یک عدد از خود عدد منفرد مهم‌تر است.
آیا مانیتورینگ خوب، بیهوشی را بدون خطر می‌کند؟
خیر.
همان‌طور که در مقاله خطر بیهوشی در سگ و گربه توضیح داده‌ایم، هیچ مانیتور، دارو یا پروتکل بیهوشی نمی‌تواند ریسک را به صفر برساند.
مانیتورینگ یکی از ابزارهای کاهش ریسک است، زیرا امکان شناسایی زودتر تغییرات فیزیولوژیک را فراهم می‌کند. اما وضعیت سلامت بیمار، نوع بیماری، سن، نوع جراحی، مدت بیهوشی، شرایط تنفسی و قلبی، مهارت تیم و کیفیت مراقبت در ریکاوری نیز اهمیت دارند.
به همین دلیل میان دو سؤال تفاوت وجود دارد:
آیا انجام یک جراحی از نظر فنی ممکن است؟
و:
آیا انجام همین جراحی، با همین بیهوشی و در همین زمان، برای این بیمار تصمیم مناسبی است؟
در بیمار پرریسک ممکن است ابتدا بررسی بیشتر، اصلاح برخی مشکلات، تغییر برنامه بیهوشی یا حتی به‌تعویق‌انداختن یک اقدام غیراورژانسی مطرح شود.
هدف، انجام جراحی به هر قیمت نیست؛ هدف، انتخاب مسیری است که نسبت منفعت به ریسک آن برای همان بیمار منطقی باشد.
مانیتورینگ با پایان جراحی تمام نمی‌شود
یکی از مهم‌ترین بخش‌های مراقبت بیهوشی، ریکاوری است.
پس از قطع داروهای بیهوشی، بیمار ممکن است هنوز دچار کاهش تهویه، افت دمای بدن، مشکلات راه هوایی یا تغییرات قلبی‌عروقی باشد.
راهنمای ACVAA تأکید می‌کند که بیمار باید در دوره ریکاوری تحت مشاهده مداوم باشد و اکسیژن‌رسانی، تنفس، گردش خون، دما و وضعیت عمومی او تا رسیدن به ثبات مناسب پیگیری شوند.
AAHA نیز مراقبت ریکاوری را ادامه مراقبت بیهوشی می‌داند، نه مرحله‌ای جدا از آن.
بنابراین خروج بیمار از اتاق عمل به معنای پایان مسئولیت پایش نیست.
چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟
پس از ترخیص از بیهوشی یا آرام‌بخشی، مقداری خواب‌آلودگی ممکن است قابل انتظار باشد؛ اما بعضی علائم نیازمند تماس سریع با مرکز درمانی یا ارزیابی فوری هستند.
از جمله:
- دشواری واضح در تنفس یا تلاش غیرعادی برای نفس‌کشیدن
- آبی، خاکستری یا بسیار رنگ‌پریده شدن لثه‌ها
- بیهوشی یا عدم پاسخ‌گویی غیرعادی
- ضعف شدید، افتادن یا ناتوانی ناگهانی در ایستادن
- استفراغ مکرر همراه با خواب‌آلودگی شدید یا مشکل تنفسی
- خون‌ریزی قابل توجه
- تورم سریع صورت یا راه هوایی
- بدترشدن ناگهانی وضعیت عمومی پس از ترخیص
در چنین شرایطی منتظر ماندن برای برطرف‌شدن خودبه‌خودی علائم مناسب نیست.
این فهرست جایگزین دستور ترخیص اختصاصی بیمار نیست؛ زیرا شرایط مورد انتظار بعد از هر جراحی و هر نوع بیهوشی متفاوت است.
در جلسه ارزیابی دامپزشکی چه اتفاقی می‌افتد؟
پیش از برنامه‌ریزی بیهوشی، سؤال اصلی صرفاً این نیست که «چه دارویی استفاده می‌شود؟»
ابتدا باید مشخص شود بیمار با چه سطحی از ریسک روبه‌روست.
ارزیابی می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
مرور سابقه پزشکی: بیماری‌های قلبی، تنفسی، کلیوی، کبدی، سابقه بیهوشی قبلی، داروهای مصرفی و واکنش‌های احتمالی گذشته.
معاینه فیزیکی: وضعیت قلب و تنفس، نبض، مخاط، دمای بدن، وضعیت آب بدن و شرایط عمومی بیمار.
انتخاب بررسی‌های تکمیلی متناسب با بیمار: آزمایش خون، فشار خون، ECG یا تصویربرداری در همه بیماران به یک شکل ضروری نیست و بر اساس سن، وضعیت بالینی، بیماری زمینه‌ای و نوع اقدام تصمیم‌گیری می‌شود. AAHA بر برنامه بیهوشی فردمحور بر اساس ریسک‌های هر بیمار تأکید دارد.
طراحی برنامه بیهوشی و مانیتورینگ: نوع داروها، راه هوایی، اکسیژن‌رسانی، پایش، کنترل درد و برنامه ریکاوری با توجه به بیمار انتخاب می‌شوند.
در پرونده‌های پیچیده، کیفیت این مرحله تصمیم‌گیری به اندازه خود اجرای جراحی اهمیت دارد.
پرسش‌های متداول
آیا اگر SpO₂ خوب باشد یعنی تنفس حیوان کاملاً مناسب است؟
خیر. SpO₂ وضعیت اشباع هموگلوبین با اکسیژن را نشان می‌دهد، اما تهویه و دفع CO₂ را مستقیماً اندازه نمی‌گیرد. برای ارزیابی تهویه، کاپنوگرافی اطلاعات متفاوت و مهمی ارائه می‌دهد.
ECG همان مانیتور ضربان قلب است؟
ECG علاوه بر محاسبه ضربان، فعالیت الکتریکی و ریتم قلب را نشان می‌دهد و در تشخیص بعضی آریتمی‌ها کمک می‌کند. اما به‌تنهایی درباره فشار خون یا میزان واقعی خون‌رسانی بافت‌ها اطلاعات کامل نمی‌دهد.
کدام دستگاه از همه مهم‌تر است؟
بهتر است این ابزارها به‌عنوان اجزای مکمل دیده شوند. ECG، فشار خون، پالس‌اکسی‌متر و کاپنوگراف هر کدام مشکل متفاوتی را بررسی می‌کنند. مهم‌تر از وجود یک دستگاه خاص، ترکیب پایش مناسب با فرد مسئول و آموزش‌دیده است.
آیا برای یک جراحی کوتاه هم مانیتورینگ لازم است؟
مدت کوتاه جراحی به معنی نبود خطر فیزیولوژیک نیست. سطح و نوع پایش بر اساس عمق آرام‌بخشی یا بیهوشی، وضعیت بیمار و اقدام انجام‌شده تعیین می‌شود. راهنمای ACVAA حتی برای آرام‌بخشی متوسط و عمیق نیز درجات مشخصی از مانیتورینگ را توصیه می‌کند.
آیا مانیتورینگ می‌تواند تمام عوارض بیهوشی را پیشگیری کند؟
خیر. مانیتورینگ بیشتر برای شناسایی زودهنگام تغییرات و فراهم‌کردن فرصت مداخله استفاده می‌شود. وجود تجهیزات پیشرفته تضمین‌کننده نتیجه نیست.
چرا حیوان بعد از پایان جراحی هنوز باید تحت نظر باشد؟
زیرا اثر داروهای بیهوشی بلافاصله با پایان جراحی از بین نمی‌رود و مشکلات تنفسی، دمایی یا قلبی‌عروقی ممکن است در ریکاوری نیز ایجاد یا آشکار شوند. بنابراین پایش تا رسیدن بیمار به ثبات مناسب ادامه پیدا می‌کند.
جمع‌بندی
مانیتورینگ بیهوشی مجموعه‌ای از دستگاه‌ها نیست؛ یک فرایند پیوسته ارزیابی و تصمیم‌گیری است.
ECG درباره فعالیت الکتریکی قلب اطلاعات می‌دهد، فشارسنج وضعیت فشار شریانی را دنبال می‌کند، پالس‌اکسی‌متر اکسیژن‌رسانی را ارزیابی می‌کند، کاپنوگرافی درباره تهویه و دفع CO₂ اطلاعات می‌دهد و پایش دما به شناسایی اختلالات حرارتی کمک می‌کند.
اما همه این داده‌ها زمانی ارزش واقعی پیدا می‌کنند که توسط فرد آموزش‌دیده، در کنار مشاهده مستقیم بیمار و شناخت شرایط او تفسیر شوند.
در بیماران دارای بیماری زمینه‌ای، سن بالا، سابقه مشکلات بیهوشی یا جراحی‌های پیچیده، تصمیم درباره بیهوشی باید بخشی از برنامه کلی درمان باشد؛ نه مرحله‌ای که پس از تصمیم به جراحی به آن فکر شود.
اگر برای سگ یا گربه شما جراحی مطرح شده و می‌خواهید پیش از مراجعه، مدارک، تصاویر تشخیصی یا خلاصه پرونده بررسی شود، می‌توانید از بخش بررسی اولیه پرونده استفاده کنید.
این مقاله برای آموزش عمومی تهیه شده و جایگزین معاینه، ارزیابی بیهوشی یا تصمیم درمانی اختصاصی دامپزشک نیست.
مطالب مرتبط
- خطر بیهوشی در سگ و گربه؛ ریسک‌ها و راه‌های کاهش آن
- جراحی ارتوپدی سگ و گربه
- جراحی بافت نرم
- جراحی‌های پیشرفته و پرونده‌های پیچیده
- پرونده‌های واقعی جراحی
منابع علمی
- ACVAA Small Animal Anesthesia and Sedation Monitoring Guidelines 2025
- Bailey K و همکاران — نمایه PubMed راهنمای ACVAA 2025
- 2020 AAHA Anesthesia and Monitoring Guidelines for Dogs and Cats
- AAHA — Anesthetic Protocols, Monitoring and Recovery
- AAHA — Hypotension During Anesthesia
- AAHA — Hypoventilation and ETCO₂
- AAHA — Preanesthetic Evaluation and Plan Considerations