شکستگی استخوان در سگ یا گربه همیشه به معنی «پلاک گذاشتن» یا جراحی فوری نیست. بعضی شکستگیها را می‌توان در شرایط مناسب با آتل، گچ یا محدودیت کنترل‌شده حرکت درمان کرد؛ در مقابل، شکستگیهای ناپایدار، جابهجا، چندتکه، مفصلی یا بعضی شکستگیهای استخوانهای بلند معمولاً برای بازگرداندن پایداری و عملکرد اندام به تثبیت جراحی نیاز دارند.
انتخاب درمان فقط به شکل شکستگی در رادیوگرافی بستگی ندارد. سن و وزن حیوان، محل شکستگی، وضعیت پوست و عضلات اطراف، باز یا بسته بودن شکستگی، درگیری مفصل یا صفحه رشد، آسیب‌های هم‌زمان و حتی امکان محدودکردن فعالیت حیوان در خانه همگی در تصمیم درمانی نقش دارند.
اگر شکستگی پس از تصادف سگ یا گربه با خودرو، سقوط یا ضربه شدید ایجاد شده باشد، یک نکته از خود استخوان مهم‌تر است: ابتدا باید مشخص شود حیوان از نظر تنفس، گردش خون، خونریزی داخلی و سایر آسیب‌های احتمالی پایدار است یا نه. درمان قطعی شکستگی در بیماری که مشکل تهدیدکننده حیات دارد ممکن است تا پایدارشدن وضعیت عمومی به تعویق بیفتد.
این مقاله برای آموزش عمومی تهیه شده و جایگزین معاینه، تصویربرداری و طرح درمان اختصاصی دامپزشکی نیست.
شکستگی دقیقاً چیست؟
شکستگی یعنی از بین رفتن پیوستگی طبیعی استخوان. این اتفاق ممکن است پس از تصادف با خودرو، سقوط، گیرکردن اندام، ضربه، نزاع یا آسیب‌های ورزشی رخ دهد.
اما همه شکستگیها شبیه هم نیستند.
ممکن است استخوان فقط بخشی از ضخامت خود را از دست داده باشد که به آن شکستگی ناکامل می‌گویند؛ این حالت بیشتر در حیوانات جوان دیده میشود.
در شکستگی کامل، استخوان به دو یا چند قطعه تقسیم میشود. خط شکستگی ممکن است عرضی، مایل، مارپیچی یا چندتکه باشد. در شکستگی Comminuted یا خردشده استخوان به چند قطعه تقسیم شده است.
شکستگی باز
در شکستگی باز زخمی وجود دارد که محل شکستگی را با محیط خارج مرتبط میکند. استخوان الزاماً نباید از پوست بیرون آمده باشد.
این شکستگیها به دلیل آسیب بافت نرم و آلودگی میکروبی، اهمیت بیشتری دارند و باید سریع ارزیابی شوند.
شکستگی بسته
پوست روی محل شکستگی سالم است. این موضوع خطر آلودگی مستقیم را کمتر میکند، اما به معنی خفیف بودن شکستگی نیست؛ یک شکستگی بسته میتواند به‌شدت ناپایدار، خردشده یا نزدیک مفصل باشد.
چه علائمی احتمال شکستگی را مطرح میکنند؟
شایع‌ترین علائم عبارت‌اند از:
- لنگش ناگهانی و شدید
- بالا نگه‌داشتن کامل یک پا
- درد واضح
- تورم
- تغییر شکل اندام
- حرکت غیرطبیعی در بخشی از پا
- ناتوانی در راه‌رفتن یا ایستادن
اما یک نکته مهم این است که توانایی راه‌رفتن، شکستگی را رد نمی‌کند. بعضی حیوانات با شکستگیهای ناکامل، بدون جابهجایی یا برخی شکستگیهای خاص هنوز مقداری وزن روی اندام می‌گذارند.
چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟
شکستگی مشکوک اصولاً آسیب مناسبی برای چند روز «صبر و مشاهده» نیست. شدت فوریت با نوع حادثه و وضعیت عمومی بیمار تغییر میکند.
مراجعه اورژانسی
در موارد زیر بیمار باید در اولین فرصت ممکن ارزیابی شود:
- شکستگی همراه با زخم باز
- دیده‌شدن استخوان
- خونریزی قابل‌توجه
- تصادف با خودرو
- سقوط از ارتفاع
- تنفس سخت یا غیرطبیعی
- لثه بسیار رنگ‌پریده، خاکستری یا آبی
- ضعف شدید، افتادن یا کاهش هوشیاری
- ناتوانی در ایستادن
- آسیب هم‌زمان چند اندام
- درد بسیار شدید
- احتمال آسیب ستون فقرات، سر یا قفسه سینه
در تروماهای شدید، شکستگی ممکن است تنها یکی از چند آسیب بیمار باشد. آسیب قفسه سینه، خونریزی داخلی یا شوک میتواند از نظر زمانی بر جراحی استخوان اولویت داشته باشد.
ارزیابی سریع همان روز
حتی اگر حال عمومی حیوان خوب باشد، وجود مواردی مانند:
- عدم تحمل وزن روی اندام
- تغییر شکل پا
- درد و تورم قابل‌توجه پس از ضربه
- لنگش شدید ناگهانی
نیاز به ارزیابی سریع دارد.
اگر حادثه تازه رخ داده است، جزئیات انتقال ایمن و اقداماتی که پیش از رسیدن به مرکز دامپزشکی باید یا نباید انجام شوند در راهنمای مستقل اقدامات فوری در شکستگی سگ و گربه توضیح داده شده است.
دامپزشک چگونه شکستگی را بررسی میکند؟
اولین مرحله همیشه گرفتن عکس از استخوان نیست.
۱. بررسی وضعیت عمومی بیمار
اگر شکستگی در اثر تروما ایجاد شده باشد، تنفس، گردش خون، سطح هوشیاری، درد، خونریزی و احتمال آسیب اندام‌های داخلی بررسی می‌شوند.
۲. معاینه اندام
پس از بررسی وضعیت عمومی، محل درد، تورم و تغییر شکل، وضعیت پوست و زخم‌ها، مفاصل اطراف، خون‌رسانی و عملکرد عصبی اندام ارزیابی می‌شوند.
۳. رادیوگرافی
رادیوگرافی یا X-ray در بیشتر شکستگیهای اندام روش اصلی تشخیص و برنامه‌ریزی اولیه است.
تصاویر به دامپزشک کمک میکنند مشخص کند:
- کدام استخوان شکسته است؛
- شکستگی در کدام قسمت استخوان قرار دارد؛
- چند قطعه ایجاد شده است؛
- میزان جابهجایی چقدر است؛
- شکستگی به مفصل می‌رسد یا نه؛
- صفحه رشد در حیوان جوان درگیر است یا خیر.
به دلیل درد و نیاز به وضعیت‌دهی دقیق اندام، ممکن است برای تهیه تصاویر مناسب از آرام‌بخشی یا بیهوشی کوتاه تحت کنترل تیم درمان استفاده شود.
۴. چه زمانی CT لازم میشود؟
همه شکستگیها به CT نیاز ندارند.
CT میتواند در شکستگیهای پیچیده، چندتکه، مفصلی، لگنی یا مواردی که اطلاعات سه‌بعدی برای برنامه‌ریزی جراحی اهمیت دارد مفید باشد.
آیا هر شکستگی باید جراحی شود؟
خیر.
هدف درمان این است که استخوان در شرایطی قرار گیرد که بتواند با راستا و پایداری مناسب جوش بخورد و در نهایت اندام تا حد امکان عملکرد مناسبی داشته باشد.
درمان با آتل یا گچ
آتل و گچ یا External Coaptation از بیرون اندام را حمایت میکنند.
این روش در برخی شکستگیهای انتخاب‌شده، به‌خصوص شکستگیهای نسبتاً پایدار در قسمت‌های پایین‌تر اندام، میتواند مناسب باشد. بعضی شکستگیهای ناکامل در حیوانات جوان نیز ممکن است با روش‌های غیرجراحی درمان شوند.
اما گچ یا آتل الزاماً ساده‌ترین درمان نیست.
برای کنترل مؤثر یک شکستگی معمولاً لازم است مفصل بالا و پایین استخوان آسیب‌دیده نیز بی‌حرکت شوند. به همین دلیل آتل‌کردن شکستگی استخوان ران یا بازو بسیار دشوارتر از شکستگیهای پایین‌تر از زانو یا آرنج است.
از طرف دیگر، آتل و گچ نیازمند پایش دقیق هستند. خیس‌شدن، شل‌شدن، تورم انگشتان یا ایجاد فشار موضعی میتواند باعث آسیب جدی پوست شود.
چه زمانی جراحی بیشتر مطرح میشود؟
جراحی معمولاً زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که شکستگی بدون تثبیت مناسب نمی‌تواند نیروهای واردشده به اندام را تحمل کند.
مواردی که احتمال نیاز به جراحی را افزایش می‌دهند شامل این موارد هستند:
- شکستگی جابهجا یا ناپایدار
- شکستگی چندتکه
- شکستگی برخی استخوانهای بلند مانند فمور یا هومروس
- شکستگی نزدیک یا داخل مفصل
- شکستگی صفحه رشد با جابهجایی
- بعضی شکستگیهای باز
- شکستگی‌هایی که با آتل یا گچ قابل کنترل نیستند
- شکستگی‌هایی که راستای مناسب اندام را مختل کرده‌اند
- شکستگی‌هایی که درمان قبلی آنها شکست خورده است
در شکستگیهای مفصلی، بازیابی هرچه دقیق‌تر سطح مفصل اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا نامنظمی سطح مفصل میتواند عملکرد را مختل و خطر آرتروز بعدی را افزایش دهد.
در جراحی شکستگی از چه روش‌هایی استفاده میشود؟
هیچ ایمپلنتی برای همه شکستگیها «بهترین» نیست.
پلاک و پیچ
پلاک روی سطح استخوان قرار می‌گیرد و با پیچ تثبیت میشود.
پین، سیم یا نیل داخل استخوان
در برخی شکستگیها می‌توان از پین‌ها، سیم‌ها یا سیستم‌های داخل کانال استخوان استفاده کرد.
فیکساتور خارجی
در External Skeletal Fixation پین‌ها وارد استخوان می‌شوند اما بخشی از سازه خارج بدن قرار دارد و به میله‌های خارجی متصل میشود.
جراحی کم‌تهاجمی شکستگی
در بعضی بیماران می‌توان با تکنیک‌های minimally invasive میزان دستکاری بافت نرم اطراف شکستگی را کاهش داد، اما این روش برای همه شکستگیها برتر نیست و انتخاب بیمار اهمیت دارد.
پس بهترین روش درمان شکستگی چیست؟
پاسخ برای هر بیمار متفاوت است.
خود بیمار
- سن
- وزن
- وضعیت عمومی
- بیماری‌های همراه
- میزان فعالیت
- توانایی تحمل بیهوشی و جراحی
خود شکستگی
- استخوان درگیر
- محل شکستگی
- میزان جابهجایی
- تعداد قطعات
- باز یا بسته بودن
- وضعیت بافت نرم
- درگیری مفصل
- درگیری صفحه رشد
شرایط بعد از درمان
- امکان محدودکردن فعالیت
- محیط زندگی حیوان
- امکان مراجعات کنترلی
- توانایی مراقبت از پانسمان یا فیکساتور
- امکان اجرای برنامه توان‌بخشی
آیا جراحی شکستگی باید همان لحظه انجام شود؟
نه همیشه.
باید بین دو مفهوم تفاوت گذاشت:
ارزیابی فوری
و
جراحی فوری
شکستگی باز، درد شدید یا تروما نیازمند ارزیابی سریع هستند. اما در بیماری که هم‌زمان دچار شوک، آسیب قفسه سینه، خونریزی یا مشکل دیگری است، ابتدا باید مشکلات تهدیدکننده حیات کنترل شوند.
در شکستگیهای بسته و بیمار پایدار نیز ممکن است زمان کوتاهی برای کنترل درد، بررسی دقیق تصاویر، کاهش آسیب بیشتر و برنامه‌ریزی جراحی مناسب باشد.
در شکستگی باز چه چیزی متفاوت است؟
در شکستگی باز فقط استخوان شکسته نیست؛ یک زخم آلوده نیز وجود دارد.
مدیریت ممکن است شامل:
- کنترل درد
- پوشاندن و محافظت از زخم
- آنتی‌بیوتیک مناسب
- شست‌وشو و دبریدمان جراحی
- تثبیت موقت یا نهایی شکستگی
- پایش عفونت
باشد.
مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک خانگی یا داروی باقی‌مانده از نسخه قبلی جای درمان شکستگی باز را نمی‌گیرد.
اگر حیوان جوان باشد چه تفاوتی دارد؟
استخوان حیوانات جوان معمولاً ظرفیت ترمیم بالایی دارد، اما وجود صفحه رشد تصمیم‌گیری را حساس‌تر میکند.
صفحه رشد ناحیه‌ای از استخوان است که افزایش طول استخوان از آن انجام میشود. آسیب شدید یا بسته‌شدن زودرس آن میتواند باعث کوتاه‌شدن یا انحراف تدریجی اندام شود.
بعد از جراحی چه اتفاقی می‌افتد؟
پایان جراحی، پایان درمان شکستگی نیست.
کنترل درد
مدیریت درد باید متناسب با شرایط بیمار و با ارزیابی مجدد پاسخ حیوان انجام شود.
محدودیت فعالیت
توانایی استفاده از پا به معنی کاملشدن جوش استخوان نیست. دویدن، پریدن یا بازی زودهنگام میتواند به شکست ایمپلنت، جابهجایی قطعات یا تأخیر در جوش‌خوردن منجر شود.
تصویربرداری کنترل
رادیوگرافی‌های پیگیری برای بررسی تشکیل استخوان جدید، ثبات محل شکستگی، وضعیت ایمپلنت‌ها و پیشرفت جوش‌خوردگی استفاده می‌شوند.
شکستگی چند هفته طول میکشد جوش بخورد؟
یک عدد ثابت برای همه بیماران وجود ندارد.
سرعت ترمیم به عواملی مانند:
- سن
- نوع شکستگی
- میزان آسیب بافت نرم
- خون‌رسانی
- پایداری تثبیت
- وجود عفونت
- میزان خردشدگی
- سلامت عمومی
- رعایت محدودیت فعالیت
بستگی دارد.
آیا فیزیوتراپی لازم است؟
هدف درمان فقط جوش‌خوردن استخوان نیست؛ بازگشت عملکرد اندام نیز اهمیت دارد.
در بعضی بیماران، توان‌بخشی کنترل‌شده بخشی از برنامه درمان است. نوع و زمان تمرین باید با میزان پایداری شکستگی و مرحله جوش‌خوردگی هماهنگ باشد.
آیا پلاک و پیچ باید بعداً خارج شوند؟
معمولاً نه به‌صورت روتین.
در بسیاری از بیماران ایمپلنت داخلی پس از جوش‌خوردن استخوان در بدن باقی می‌ماند. خارج‌کردن ایمپلنت ممکن است در صورت عفونت، تحریک بافت نرم، مشکلات مکانیکی یا سایر عوارض مرتبط با ایمپلنت مطرح شود.
چه عوارضی ممکن است رخ دهد؟
عوارض احتمالی شامل:
- عفونت
- دیرجوش‌خوردن
- جوش‌نخوردن
- جوش‌خوردن در راستای نامناسب
- شکست یا شل‌شدن ایمپلنت
- خشکی مفصل
- کاهش حجم عضلات
- زخم فشاری ناشی از آتل یا گچ
- آرتروز پس از شکستگیهای مفصلی
هستند. در صورت بروز عدم جوش‌خوردگی، عفونت یا شکست ایمپلنت، ارزیابی مجدد مسیر درمان اهمیت دارد.
پیش‌آگهی شکستگی در سگ و گربه چگونه است؟
در مجموع بسیاری از شکستگیهای اندام با درمان مناسب پیش‌آگهی خوبی برای بازگشت عملکرد دارند، اما پیش‌آگهی برای همه شکستگیها یکسان نیست.
معمولاً موارد زیر پیش‌آگهی را پیچیده‌تر میکنند:
- شکستگی باز
- خردشدگی شدید
- آسیب قابل‌توجه پوست و عضلات
- عفونت
- شکستگی داخل مفصل
- آسیب عصب یا عروق
- جوش‌نخوردن قبلی
- شکست ایمپلنت
- آسیب‌های شدید هم‌زمان
هدف منطقی درمان ایجاد بهترین شرایط ممکن برای جوش‌خوردن پایدار، کاهش درد و حفظ یا بازگرداندن عملکرد اندام است.
چه کارهایی را نباید در خانه انجام داد؟
اگر شکستگی تازه اتفاق افتاده است:
- اندام را صاف نکنید؛
- برای جاانداختن استخوان تلاش نکنید؛
- شکستگی را برای بررسی بیشتر حرکت ندهید؛
- بدون آموزش عملی آتل پیچیده نبندید؛
- روی استخوان بیرون‌زده فشار وارد نکنید؛
- داروی انسانی یا داروی باقی‌مانده از نسخه قبلی ندهید.
تا زمان انتقال، محدودکردن حرکت کل بیمار معمولاً از دستکاری اندام امن‌تر است.
جمع‌بندی
- شکستگی در سگ و گربه همیشه به معنی جراحی نیست.
- آتل و گچ فقط برای شکستگیهای مناسب انتخاب می‌شوند و به پایش دقیق نیاز دارند.
- شکستگیهای ناپایدار، جابهجا، مفصلی، چندتکه یا برخی شکستگیهای استخوانهای بلند بیشتر به تثبیت جراحی نیاز پیدا میکنند.
- در حیوانی که پس از تصادف یا سقوط دچار شکستگی شده، ابتدا وضعیت عمومی و آسیب‌های تهدیدکننده حیات بررسی می‌شوند.
- جراحی فوری و ارزیابی فوری یک مفهوم نیستند؛ زمان درمان قطعی باید برای همان بیمار انتخاب شود.
- بهتر راه‌رفتن حیوان به معنی کاملشدن جوش‌خوردگی استخوان نیست.
- محدودیت فعالیت، تصویربرداری‌های کنترل و در صورت نیاز توان‌بخشی بخشی از خود درمان شکستگی هستند.
- هدف نهایی فقط اتصال استخوان نیست؛ هدف، ایجاد شرایطی برای حفظ یا بازگرداندن بهترین عملکرد ممکن اندام است.
FAQ
آیا شکستگی پای سگ بدون جراحی خوب میشود؟
بعضی شکستگیهای پایدار، بدون جابهجایی یا ناکامل میتوانند در شرایط مناسب با آتل، گچ یا درمان محافظهکارانه مدیریت شوند. محل شکستگی، سن و وزن حیوان و میزان پایداری تعیین میکنند که این روش ایمن است یا نه.
پلاک بهتر است یا گچ؟
هیچکدام برای همه شکستگیها بهتر نیستند. گچ و آتل برای بعضی شکستگیها مناسباند، در حالی که شکستگیهای ناپایدار، جابهجا یا بعضی شکستگیهای استخوانهای بلند به تثبیت قویتری نیاز دارند.
جراحی شکستگی سگ یا گربه تا چند روز بعد باید انجام شود؟
عدد ثابتی وجود ندارد. شکستگی باز نیازمند ارزیابی و مدیریت سریع زخم است. در شکستگی بسته و بیمار پایدار معمولاً زمان کوتاهی برای کنترل درد، بررسی کامل و برنامه‌ریزی مناسب وجود دارد.
استخوان سگ یا گربه چند هفته طول میکشد جوش بخورد؟
ترمیم معمولاً چند هفته زمان میبرد و در حیوانات بالغ اغلب طولانیتر از حیوانات بسیار جوان است. شکستگیهای پیچیده، باز، خردشده یا همراه با آسیب بافت نرم ممکن است به زمان بیشتری نیاز داشته باشند.
اگر حیوان بعد از جراحی روی پا راه میرود، میتواند فعالیت عادی داشته باشد؟
خیر. حیوان ممکن است بسیار زودتر از کاملشدن جوش استخوان شروع به استفاده از پا کند. افزایش فعالیت باید مرحلهای و بر اساس نظر تیم درمان باشد.
آیا پلاک و پیچ شکستگی بعداً باید خارج شوند؟
در بسیاری از موارد خیر. خروج آنها بیشتر زمانی مطرح میشود که عفونت، تحریک بافت، مشکل مکانیکی یا عارضه دیگری وجود داشته باشد.
شکستگی مفصلی خطرناکتر است؟
شکستگیای که سطح مفصل را درگیر میکند معمولاً به بازسازی دقیقتری نیاز دارد و آسیب غضروف میتواند احتمال آرتروز بعدی را افزایش دهد.
اگر سگ یا گربه شما پس از ضربه دچار درد شدید، عدم تحمل وزن، تغییر شکل اندام یا زخم در محل آسیب شده است، ارزیابی دامپزشکی را به تعویق نیندازید؛ به‌ویژه اگر حادثه با تصادف، سقوط یا علائم عمومی مانند ضعف و اختلال تنفس همراه بوده است.
در شکستگی‌هایی که احتمال نیاز به ارزیابی ارتوپدی یا جراحی وجود دارد، معاینه بیمار و بررسی خود تصاویر رادیوگرافی اهمیت بیشتری از انتخاب عجولانه یک تکنیک دارند. محل و الگوی شکستگی، شرایط بافت نرم، وضعیت عمومی و هدف عملکردی بیمار باید در کنار هم بررسی شوند.
برای پرونده‌های پایدار و غیراورژانسی که رادیوگرافی یا مدارک تشخیصی دارند، امکان ارسال اطلاعات برای بررسی اولیه وجود دارد. این بررسی جایگزین معاینه حضوری یا رسیدگی اورژانسی نیست.
دکتر صلاح محمودی‌نژاد — دارای بورد تخصصی جراحی دامپزشکی
کرج و تهران